--> آحاد اجتماع را در مسير كمال وخطّه عدل وا دارد ، وآنان را از هرج ومرج وطغيان وتجاوز باز بدارد اين است كه بدانند سلطان به أوضاع آنها بصير وبه احوالشان ناظر وبه گفته‌هايشان سميع است . وبه عبارت ديگر آن چه در حفظ عدل ومنع طغيان وعصيان اهمّيت بسزا دارد اين است كه أهل مملكت بدانند كه ملك به همه أقوال وأحوال آنان سميع وبصير است ، يعنى عالم به مسموعات ومبصرات است اگر چه علم به مذوقات ومشمومات وملموسات هم دارد ، ولكن آن چه در حفظ نظام اهمّ است سميع وبصير بودن است ، وبه همين دقيقه در اطلاق سميع وبصير بر حق سبحانه تدبّر شود . مطلب ديگر اين كه قواى لامسه وذائقه وشامّه توغّل در مادة دارند بخلاف سمع وبصر . جهتش اين است كه آن سه در مرتبه بدن قرار گرفته‌اند ، وآن چه كه در عداد آنها است عين واذن است كه به فارسي چشم وگوش گوييم نه سمع وبصر ، وخداى سبحان را به اسم سميع مىخوانيم - يعنى شنوا - نه دارنده گوش ، وبصير مىخوانيم - يعنى بينا - نه دارنده چشم - . حق تعالى در حديث قرب النوافل فرموده است : « وإنّه - أي العبد - ليتقرّب إليّ بالنوافل حتى أحبّه فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به ، وبصره الذي يبصر به ، ولسانه الذي ينطق به ، ويده التي يبطش بها . . . » غرض اين كه نفرموده است : « كنت أذنه ، وكنت عينه » . اين نكته را عارف اجل شيخ أكبر محيي الدين عربى در أواخر فصّ آدمي از فصوص الحكم آورده است كه گفته است : « فأنشأ صورته الظاهرة من حقائق العالم وصوره ، وأنشأ صورته الباطنة على صورته تعالى ، ولذلك قال فيه : كنت سمعه وبصره ، وما قال : كنت عينه وأذنه ، ففرّق بين الصورتين . وعلامه قيصرى در شرح آن گويد : « أي لأجل أنّه تعالى أنشأ صورته الباطنة على صورته تعالى قال في حق آدم كنت سمعه وبصره ، فأتى بالسمع والبصر الذين من الصفات السبعة التي هي الأئمة ، وما قال كنت عينه وأذنه اللتين هما من جوارح الصورة البدنية وآلتان للسمع والبصر ، ففرّق بين الصورتين أي صورة الباطن والظاهر وإن كان الظاهر مظهرا للباطن » . ( ط 1 - چاپ سنگى - ص 92 ) . لكن در همين حديث قرب نوافل چنان كه سمع وبصر آمده است ، يد ورجل هم آمده است ، ويد ورجل بيش از لامسه وذائقه وشامّه توغل در مادة دارند ، علاوة اين كه در اين حديث اسناد تردّد هم به حق سبحانه داده شده است ، بدين صورت : « قال رسول اللَّه - صلّى اللَّه عليه وآله - : إنّ اللَّه تعالى قال : من عادى لي وليّا فقد آذنته بالحرب ، و